درسنامه آموزشی اصول عقاید (2) کلاس یازدهم معارف

خداوند متعال خاتم پیامبران حضرت محمد را واسطهٔ فیض و رحمت الهی برگزید تا ایشان آخرین برنامهٔ الهی را برای انسان به ارمغان آورد و براساس آن انسان‌ها را از ظلمت‌ها و تاریکی‌ها رهایی بخشد و به سمت رستگاری رهنمون سازد.

اما به راستی خداوند متعال برای رسیدن به این هدف چه مسئولیت‌ها و وظایفی بر عهده آن حضرت گذاشته است؟

تعلیمات قرآن کریم و سیرهٔ رسول خدا نشان می‌دهد که ایشان به‌عنوان فرستادهٔ خداوند سه مسئولیت مهم را عهده‌دار بود:

دریافت و ابلاغ وحی

رسولان الهی موظف بودند پس از دریافت کامل وحی، آن را به مردم ابلاغ نمایند:

کَذَٰلِکَ أَرْسَلْنَاکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ... _{(سورهٔ رعد، آیهٔ 30)}

پیامبران نمی‌توانند بر اساس خواسته و رأی خود در وحی دخالت نمایند و آن را کم یا زیاد به مردم برسانند. به‌عبارتی پیامبران، تنها مأمور ابلاغ بوده‌اند و حق تصرف در آن را نداشته‌اند. در سوره مبارکهٔ حاقّه می‌خوانیم:

... وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ ... _{(سورهٔ حاقه، آیهٔ 44)}

و اگر برخی سخنان را به ما ـ به دروغ ـ نسبت می‌داد، حتماً با قدرت، او را گرفتار می‌ساختیم، سپس رگ قلبش را مسلّماً قطع می‌کردیم.

از این آیات آشکار می‌گردد که پیامبر اسلام در قبال وحی الهی نقشی جز ابلاغ نداشته است.

تعلیم و تبیین آموزه‌های قرآن (مرجعیت دینی)

پس از ابلاغ وحی، رسالت تعلیم قرآن و تبیین آن برعهده پیامبر اکرم قرار داده شد:

... وَ أَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ _{(سورهٔ نحل، آیهٔ 44)}

پیامبر، حقایق دین را آشکارا در اختیار مردم می‌گذارد تا به روشنی، همهٔ توده‌ها از آن آگاه گردند، و به روح و جان آنها برسد. بر این اساس، اولین و معتبرترین مرجع علمی برای فهم عمیق آیات الهی، شناخت وظایف، تکالیف، حقوق و ... راه و روش (سنت) رسول اکرم است. تبیین معارف دین توسط پیامبر اکرم می‌تواند در شکل‌های زیر باشد:

1- قول: سخنان پیامبر پیرامون دین و معارف آن که در قالب احادیث و روایات به ما رسیده است.
2- فعل: گاهی ممکن است چگونگی انجام یک کار در قرآن آمده باشد اما انجام آن توسط پیامبر، کیفیت آن را روشن می‌کند. قرآن کریم به کلیات و اصول احکام پرداخته و رسول خدا کیفیت آن را در عمل نشان می‌دهد. مثلاً در قرآن امر به نماز شده و پیامبر کیفیت آن را در عمل نشان داده است.
3- تقریر: تأیید رفتاری که دیگران نزد پیامبر انجام داده‌اند نشان از این دارد که آن کار بر اساس معارف دین بوده است.

مسلمانان در طول تاریخ با مراجعه به سنت آن حضرت، به معنای واقعی بسیاری از معارف قرآن پی می‌برند و شیوۀ انجام دستورات الهی را می‌آموزند.

تشکیل حکومت اسلامی (ولایت ظاهری)

مسئولیت دیگر پیامبر اکرم ولایت بر جامعه است. ولایت به معنی سرپرستی و رهبری است. پیامبر اکرم به محض اینکه مردم مدینه، اسلام را پذیرفتند به این شهر هجرت کرد و به کمک مردم آن شهر (انصار) و کسانی که از مکه آمده بودند (مهاجرین)، حکومتی را که بر مبنای قوانین اسلام اداره می‌شد، پی‌ریزی نمود.

ضرورت تشکیل حکومت اسلامی

روایات متعددی اسلام را بر «پنج پایه» استوار دانسته و از میان آنها «ولایت» را مهم‌ترین پایه شمرده‌اند. از جملهٔ آنها این حدیث امام باقر است:

بُنِیَ الْإِسْلامُ عَلَی خَمْسٍ عَلَی الصَّلاةِ وَ الزَّکَاةِ و الصَّومِ وَ الحَج وَ الوِلایهٔ وَ لَم یُنادَ بِشَیْءٍ کما نودی بالولایهٔ
اسلام بر پنج پایه استوار است، بر نماز و زکات و روزه و حج و ولایت و به چیز دیگری دعوت نشده آن‌گونه که به ولایت دعوت شده است

ممکن است این سؤال مطرح شود که چه عواملی سبب شده ولایت و حکومت اسلامی، از این درجه اهمیت برخوردار باشد؟

در پاسخ به این سؤال، دلایل زیر مطرح شده است:

الف) جامعیت دین اسلام: اسلام، یک دین کامل و در بردارندهٔ هدایت انسان در همهٔ ابعاد آن است. همان‌طور که حیات فردی و اجتماعی انسان، امری به هم پیوسته و یک‌پارچه است، برنامهٔ هدایت وی نیز جامع و یک‌پارچه است و همۀ بخش‌های زندگی را در بر می‌گیرد. مهم ترین بخش زندگی اجتماعی، حکومت و ادارهٔ جامعه و تنظیم روابط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. چگونه ممکن است یک دین کامل، از این بخش زندگی که بر همهٔ بخش‌ها تأثیر جدی می‌گذارد، غافل بماند و مردم را به یک نظام حکومتی درست راهنمایی نکند؟

ب) ضرورت اجرای احکام اجتماعی اسلام: اصولاً، یکی از اهداف ارسال پیامبران آن بود که مردم، جامعه‌ای بر پایهٔ عدل بنا کنند و روابط مردمی و زندگی اجتماعی خود را بر اساس قوانین عادلانه بنا نهند. این هدف بزرگ بدون وجود یک نظام حکومتی سالم، میسّر نیست. آیا می‌شود که خداوند هدفی را برای ارسال پیامبر خود تعیین کند، ولی ابزار و شیوهٔ رسیدن به آن را نادیده بگیرد؟ همچنین قرآن کریم احکام اجتماعی متعددی دارد؛ مانند خمس، زکات، حقوق و مسئولیت‌های خانواده و جامعه، امر به معروف نهی از منکر، مبارزه با ظلم و جهاد با تجاوزگران و ستمکاران. روشن است که اجرای این قوانین بدون تشکیل حکومت امکان‌پذیر نیست.

ج) ضرورت پذیرش ولایت الهی و نفی حاکمیت طاغوت: ولی و سرپرست حقیقی انسان‌ها خداست و به همین جهت، فرمانبرداری و اطاعت از دستورهای او و کسانی که خودش معین کرده، ضروری و واجب است. اجرای هر قانون و پیروی از هرکس، هنگامی صحیح است که به گونه‌ای به قانون الهی و فرمان او بازگردد.

کسانی که به مردم فرمان می‌دهند و قانون‌گذاری می‌کنند، در حالی که فرمان و قانونشان نشأت گرفته از فرمان الهی نیست، «طاغوت» نامیده می‌شوند. پذیرش حکومت «طاغوت» و انجام دستورهای وی بر مسلمانان حرام است. بنابراین لازم است در جامعه، حکومتی وجود داشته باشد که «طاغوتی» نباشد، یعنی مورد پذیرش خداوند باشد و دستورات الهی را که در قرآن و روایات آمده است، به اجرا در آورد.

د) حفظ استقلال جامعه اسلامی: یکی‌دیگر از عواملی که تشکیل حکومت اسلامی را ضروری می‌کند، استقلال جامعهٔ اسلامی است. قرآن کریم از مؤمنان می‌خواهد که سلطهٔ بیگانگان را نپذیرند و زیر بار آنها نروند؛ این حکم قرآنی را «قاعدهٔ نفی سبیل» می‌گویند.

مستکبران و ستمگران جهان همواره درپی آنند که بر جوامع دیگر مسلط شوند و از منابع مادی و معنوی آنان بهره ببرند. تشکیل حکومت اسلامی، هم مانع سلطهٔ بیگانگان می‌شود و هم می‌تواند روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را با سایر کشورها به گونه‌ای تنظیم کند که جامعهٔ اسلامی، استقلال خود را در جهات مختلف حفظ نماید و بیگانگان برای تسلط بر مسلمانان راهی را نیابند.

ولایت معنوی رسول خدا

همان‌طور که دیدیم، رسول خدا از طرف خداوند دارای ولایت ظاهری است و سرپرستی و رهبری جامعه را برعهده دارد و با اجرای قوانین الهی جامعهٔ اسلامی را اداره و رهبری می‌کند.

اما پیامبر ولایت معنوی را که همان سرپرستی و رهبری معنوی انسان‌ها و مرتبه‌ای برتر و بالاتر از ولایت ظاهری است را نیز دارا است. این ولایت چیست و چگونه انجام می‌پذیرد؟

رسول خدا با انجام وظایف عبودیت و بندگی و در مسیر قرب الهی به مرتبه‌ای از کمال نائل شد که می‌توانست عالم غیب و ماورای طبیعت را مشاهده کند و واسطهٔ فیض خالق به مخلوق شود و به اذن الهی در عالم طبیعت تصرف کند. به‌طور مثال، به اذن الهی قادر بود بیمار را شفا بخشد، خطری را از کسی دفع نماید و دیگر حاجات مردم را در صورتی که صلاح آنها در آن باشد، برآورده سازد.

نمونهٔ دیگر ولایت معنوی، هدایت بندگان خداست، نه از طریق آموزش معمولی و عمومی، بلکه از طریق امداد غیبی و الهامات روحی و معنوی و تصرف در قلوب و مانند آن. میزان بهره‌مندی انسان‌ها از این هدایت معنوی به درجهٔ ایمان و عمل آنان بستگی دارد. هر قدر درجهٔ ایمان و عمل انسان‌ها بالاتر باشد، استعداد و لیاقت دریافت هدایت‌های معنوی را بیشتر کسب می‌کنند و در می‌یابند که خداوند چه نقش عظیمی بر عهدهٔ رسول خدا برای هدایت انسان‌ها گذاشته است.

نمونه‌ای کامل از این نوع هدایت را می‌توانیم در رفتار رسول خدا با امام علی ببینیم. امام علی که از همان دوران کودکی تحت تربیت رسول خدا قرار گرفت، با استعداد بی‌نظیر خود مراتب کمال را در ایمان و عمل به‌سرعت می‌پیمود. به همین جهت، علاوه‌بر تربیت از روش‌های معمولی، از هدایت‌های معنوی رسول خدا نیز بهره می‌برد. ایشان می‌فرماید:

«روزی رسول خدا هزار باب از علم به رویم گشود که از هر کدام، هزار باب دیگر گشوده می‌شود».